Een enthousiaste bezoeker van de boekwinkel of bibliotheek is het wellicht al opgevallen: de Japanse literatuur is in Nederland in opmars. Niet alleen komen er steeds meer Nederlandse vertalingen van recente boeken; ook oudere boeken zoals Banana Yoshimoto’s Kitchen worden opnieuw in het westen uitgebracht om deze snelgroeiende markt te veroveren. Wie goed naar de omslag van deze nieuwe boeken kijkt ontdekt echter nog iets anders: het lijkt wel alsof er in elk Japans boek katten zitten. 

Op de omslag van de nieuwe uitgave van Genzaburō Yoshino’s klassieker How do you live? staan vier jongens die richting de horizon lopen, stapvoets gevolgd door een zwarte kat. In Satoshi Yagisawa’s Moriaki’s Boekwinkel staat een zwarte kat snuffelend op een stapel boeken en op de omslag van het vervolg staan er zelfs twee. Ook op alle boeken van de inmiddels razend populaire serie korte verhalen Voordat de koffie koud wordt van Toshikazu Kawaguchi is een kat te vinden. Het mysterieuze is echter dat katten binnen deze boeken geen enkele rol spelen. 

Ik ben een kat

Het is niet dat er binnen de Japanse literatuur geen beroemde boeken bestaan die ook echt over katten gaan. Integendeel: al meer dan honderd jaar geleden schreef Sōseki Natsume de satirische roman Ik ben een kat. De Japanse titel, Wagahai wa neko de aru, heeft een arrogante bijsmaak, en het is precies deze arrogantie die de vertellende kat met zich meedraagt in het boek. De verteller is soms pessimistisch over de menselijke samenleving en soms ontdaan en geamuseerd. Een verhaallijn vol dramatische ontknopingen en spanning is er niet; het zijn de observaties van de naamloze kater die de kracht van het boek zijn. Aan het einde van het verhaal draait hij zelfs een heel klein beetje bij. “Het belangrijkste in het leven, of het nou om mensen of dieren gaat, is het kennen van jezelf,” zegt hij. Dit is een boodschap die in de kern lijkt te zitten van veel boeken binnen de—als we het dan toch een naam mogen geven—Japanse kattenliteratuur. 

Hiro Arikawa’s Reisverslag van een Kat zet deze traditie voort. De zwerfkat Nana vindt in Satoru een nieuw baasje met wie hij samen door Japan reist. Nana is ontzettend scherpzinnig en de leugens die mensen zichzelf vertellen om de pijnlijkere kanten van zichzelf uit de weg te gaan weet hij feilloos door te prikken. Elk bezoek aan een oude kennis van Satoru is een aparte sectie binnen het boek, waarin aan de hand van deze vrienden wordt teruggekeken naar Satoru’s leven. Hoewel Nana net zo trots is als de naamloze kat in Ik ben een kat, beschrijft hij het menselijk gedrag op een zachtaardigere manier.

Spiegel voor de mens

Het is deze zachtaardigheid gecombineerd met de losse, vluchtige structuur die veel mensen lijkt aan te trekken. Je wordt zachtjes opgepakt en meegenomen als een blad op de wind terwijl je de reis van Satoru en Nana beleeft. Daarnaast fungeert Nana als een perfecte spiegel voor de mens. Het is een dier dat we allemaal kennen, maar er is toch genoeg afstand om—laten we eerlijk zijn—ons vreemde menselijke gedrag met een nieuw perspectief te bekijken. De personages in Reisverslag van een kat zitten allemaal met een probleem, maar er hoeft geen groots avontuur of grootse transformatie plaats te vinden om deze problemen op te lossen. Als je eerlijk bent naar jezelf en je hart opent voor de mensen om je heen is er vaak meer op te lossen dan je denkt. 

Wellicht is het deze boodschap van zachtaardigheid en gemeenschap die ons zo sterk raakt in onze steeds meer digitale en geïsoleerde samenleving. Bij vrijwel alle vooraf genoemde boeken moest ik na afloop de tranen van mijn wangen vegen. De personages in deze boeken zijn niet perfect, maar vertellen ons ook dat je helemaal niet perfect hoeft te zijn. Zolang je maar je best doet en dicht bij jezelf blijft, is alles mogelijk. 

Healing fiction

Al deze boeken worden tegenwoordig in boekhandels en bibliotheken vaak beschreven als healing fiction; verhalen zonder grootste en meeslepende verhaallijnen waarin de menselijke emotie het voortouw neemt. Met behulp van van terugblikken en oude kennissen wordt je meegenomen door het leven van doodgewone en toch unieke mensen, en aan het einde van het verhaal voel je weer ietsje meer verbonden met de wereld. Door deze enorme rage lijken het boeken zoals Reisverslag van een kat en Sōsuke Natsukawa’s Het verhaal van de kat die boeken wilde redden die ervoor gezorgd hebben dat de kat zonder eigen inbreng gekozen is als mascotte voor dit ‘nieuwe’ genre. De kat fungeert als een indicator voor het soort boek en gaat vaak gepaard met een pastel kleurenpalet en een getekend omslagontwerp. Zo weet iedereen meteen wat ze kunnen verwachten wanneer ze het boek gaan lezen.

Natuurlijk is de Japanse literatuur veel breder dan enkel alleen deze kattenliteratuur. In Japan is het aandeel healing fiction ten opzichte van andere soorten literatuur dan ook veel kleiner dan dat het aanbod in Nederlandse boekhandels doet geloven. Toch hebben deze katten de Japanse literatuur bij een veel groter publiek onder de aandacht weten brengen dan voorheen. Zeker nu de Japanse (en ook Koreaanse) cultuur steeds meer mainstream is in het westen, pakken uitgevers de kans om aan deze nieuwe vraag naar Oost-Aziatische fictie te voldoen. Of er ook daadwerkelijk een kat voorkomt in het boek, is dan minder belangrijk.