Hanakotoba: zeg het met bloemen

Wie voor een bloemetje ter ere van een trouwdag, verjaardag of een zomaar verrassing naar de bloemist gaat, weet zich omringd door een keur aan prachtig samengestelde boeketten. We zoeken een prachtige ruiker uit, of laten ons adviseren en schrijven er een kaartje bij dat aan het cellofaan gehecht wordt. Een gedichtje, een liefdesverklaring of een troostende wens. Bloemen zelf zeggen het echter ook al. Die reclameslogan is hier een beetje in de vergetelheid geraakt, maar bloemen hebben allemaal een eigen betekenis en symboliek. In Japan wordt daar nog volop aan gehecht: er is zelfs een gedefinieerde bloementaal, hanakotoba.

De Nederlandse bloemenbranche kan zich als geen andere beroepen op een rijke traditie van in- en uitheemse planten die gemakkelijk gecombineerd kunnen worden. De bloemist speelt graag in op de wens van hedendaagse consumenten. Handzame en volle kleurige boeketten leveren een mooi en makkelijk verkoopbaar eindproduct op. Onze cultuur is visueler geworden, een boeket dient puntgaaf te zijn en in één oogopslag door de ontvanger tot zich te kunnen worden genomen. Ook ontlenen we de betekenis van bloemen en boeketten vaker aan de persoonlijke smaak. Amerikaanse invloeden spelen daarbij een niet onbelangrijke rol; het geven van die ene simpele rode roos met Valentijn wordt breed begrepen als een symbool van liefdesverklaring. Daarnaast zorgt het gebruik van online prikborden als Pinterest ervoor dat ideeën gedeeld, én vermengd kunnen worden op een schaal die voorheen ondenkbaar was.   

Verloren betekenis

Hoewel de eclectische boeketten een lust voor het oog zijn, gaat de betekenis die vroeger op religieus en sociaal vlak aan de bloemen verbonden was, soms verloren. Bloemen en bloemsierkunst waren door de eeuwen en door verschillende beschavingen heen belangrijk bij geboorte-, huwelijks- en sterfte-rituelen. Eén bloem stond centraal en werd in drie- of vijftallen gevaasd, met wat groen als ondersteuning. Een treffend voorbeeld daarvan is de Witte Eucharis (what’s in a name), een Amaryllis-soort die symbool stond voor schoonheid, reinheid en een nieuw begin. De bloem wordt daarom vaak gebruikt in protestantse eucharistievieringen, momenten waarop de kerkgangers hun geloof hernieuwen. Ook in de katholieke beeldtaal spelen bloemen een belangrijke rol. De Akelei wordt op vele schilderijen als symbool voor Maria en een lofprijzing op Christus gebruikt. Met Pasen kleurt de bloemenzee op het Sint Pietersplein in Rome voornamelijk wit en geel, als symbool voor nieuw leven. Kerst in huis daarentegen is rood en groen.

Hanakotoba: strikt gedefinieerde bloementaal

Waar de vroegere betekenis van bloemen in Nederlandse bloemisterij en bloemschiktradities minder belangrijk is geworden door de veranderde afnemer, houden Japanse bloemisten vaker vast aan een strikt gedefinieerde bloementaal. Niet alleen is het benadrukken van een fraaie belijning en compositie belangrijker dan het scheppen van volume, zoals dat in Nederlandse bloemstukken vaak tot uitdrukking komt: de gebruikte bloemen worden ook vooral en bewust gekozen op hun betekenis. Die is dermate belangrijk, dat zich door de eeuwen heen zelfs een speciale bloementaal heeft ontwikkeld, hanakotoba, letterlijk: bloemwoorden.

Deze hanakotoba heeft niet alleen betrekking op bloemen. Ook grassen, bomen en struiken kennen hun plaats in de taal der bloemen. Bloemen en planten worden vooral ook geassocieerd met de seizoenen. Ikebana wordt bij voorkeur opgemaakt met wat er in het betreffende seizoen voorhanden is. En dat hoeft niet perse een bloeiende bloem te zijn, de traditionele Japanse nieuwjaarsversiering – de kadomatsu – wordt opgebouwd uit drie bamboestaken. In dit artikel geven we een ‘bloemlezing’ van een aantal van de belangrijkste Japanse bloemen, en hun traditionele betekenis volgens de hanakotoba.

Shinobugusa en Wasuregusa

In Japanse gedichten en literatuur wordt vaak de link gelegd tussen bloemen en gevoelens. Zo verwijst Shinobugusa, de herinneringsvaren (Davallia Fejeensis), naar de herinnering aan een geliefde. De luchtwortels van de varen zijn behaard en worden liefkozend vergeleken met konijnenpootjes.

Wasure-gusa, speelt een tegenovergestelde rol. Dit vergeetkruid doet juist al je zorgen verdwijnen. In de Heian-periode (794 – 1185 n. Chr.) staken Japanners bloembladeren van de daglelie (Hemerocallis fulva var. kwanso) dan ook tussen hun kleren, om liefdesverdriet te verzachten. (Pas wel op voor de meeldraden, want die laten akelige vlekken na).

Tsubaki

De camellia bloeit in de vroege lente en was ook vroeger al zeer populair onder edelen in de Edo-periode, omdat de krachtige bloem symbool staat voor een lang leven. Je kunt ze echter beter niet cadeau geven aan zieke of gewonde mensen, omdat de bloemen, wanneer ze verwelken, soms zelfs in volle bloei van de steel vallen en aldus “zichzelf onthoofden”.

寒椿黒き佛に手向けばや 
kantsubaki kuroki hotoke ni te mukeba ya
Winter camelia
Ik wou dat ik deze kon aanbieden
aan de beroete boeddha

Masaoka Shiki

Kiku

De perfect ronde bloem van de Kiku (chrysant) is één van de meest herkenbare Japanse bloemen, ofschoon deze breder voorkomt zowel in Azië als Europa. Maar vooral dus Japans, want de Chrysantemum is al eeuwen lang het wapen van de keizerlijke familie. Ook symboliseren chrysanten puurheid, verdriet en waarheid en worden ze gebruikt op begrafenissen. De chrysant treedt ook vaak op in haiku.

悪役の菊人形がよく匂ふ
akuyaku no kiku ningyoo ga yoku niou
Een pop van chrysanten
die de slechterik speelt
ruikt sterk

Kanno Tadao 菅野忠夫

Suisen

De narcis komt oorspronkelijk uit het gebied rond de Middellandse Zee, maar kwam meer dan 700 jaar geleden via China terecht in Japan. De planten worden vaak bij tempels geplant, met als beroemdste voorbeeld de Zuisen-Ji (Narcissen tempel) in Kamakura.

Issa – een van Japans belangrijkste dichters (1763-1828) schrijft meerdere Haiku over de narcis.
Bijvoorbeeld:

窪村は小便小屋も水仙ぞ
kubo mura wa shôben goya mo suisen zo
Een laag gelegen dorp.
in het bijgebouw ook
narcissen

Fuji

Fuji is de Japanse naam voor de Wisteria, een klimplant die wij kennen als Blauwe regen. De paarse bloem is populair als motief op lente-kleding. Vroeger werd wisteria geassocieerd met de adel, omdat het gewone volk geen paars mocht dragen. De maiko van Kyōto dragen in mei zogenaamde hana kanzashi in het opgestoken haar. De lange fladderende bloem is kenmerkend voor maiko. De echte bloem blijft niet de hele maand goed, dus worden trossen gemaakt van zijden vierkantjes door middel van tsumami, een techniek waarbij met een pincet de bloemen worden geknepen.

Fuji Musume (Het wisteria-meisje) is een beroemde klassieke dans uit het Kabuki-theater. Deze werd in 1826 voor het eerst opgevoerd in Nakamura-za, een van de drie Kabuki-theaters van Edo.

Ume no hana

In Japan wint de kers het van de pruim. Met meters voorsprong. Voor altijd. Het Sakura-seizoen is met stip het meest bekende voorjaarsmoment van Japan. De bloesem van het wat ondergewaardeerde neefje, de pruim, staat niettemin symbool voor elegantie door de vorm en loyaliteit vanwege het bloeimoment. De bloesem bloeit namelijk in de vroege lente, wanneer er nog sneeuw ligt. Hierdoor wordt de bloem gezien als bijzonder volhardend onder ongunstige omstandigheden.

Een haiku van Buson over rode pruimenbloesem:
紅梅や入日の襲う松かしは
koobai ya irihi no osou matsu kashiwa
Rode pruimbloesems:
De ondergaande zon belaagt
Dennen en eiken

Higanbana

Lelies hebben al lang een speciale plek in de Japanse bloemenconstellatie. Witte lelies zijn bijvoorbeeld een symbool van kuisheid en puurheid. Aan deze spinlelie (Lycoris radiata) is een opvallende legende verbonden:

De bloemen van deze plant werden bewaakt door de yōsei (fee) Manju, terwijl de elf Saka de bladeren onder zijn hoede nam. Hoewel ze elkaar nooit zouden kunnen ontmoeten vanwege de verschillende bloeiperioden, raakten ze nieuwsgierig naar elkaar. Nieuwsgierigheid won het van plichtsbesef. Manju en Saka liepen weg van hun post, ontmoetten elkaar en raakten op slag verliefd. De goden waren vertoornd dat ze zich niet aan hun taak hadden gehouden, en zorgden er voor dat Manju en Saka elkaar nooit meer zouden kunnen zien.

Deze straf is tot op de dag van vandaag zichtbaar in het groeiproces van de spinlelie. Als de spinlelie bloeit, groeien er nog geen bladeren aan de steel. Pas als de bloemen verwelken, groeien de bladeren. De Japanse naam van de bloem betekent letterlijk: higan-bloem. Higan is een festival voor de doden dat twee keer per jaar gevierd wordt tijdens de lente- en herfst equinox (het moment waarop dag en nacht precies even lang duren). Veel Japanners keren dan terug naar hun geboorteplaats om het graf van hun ouders te versieren met bloemen – bij voorkeur lelies.

Zeg het met bloemen

Wellicht zijn in het westen de hanakotoba wat achterop geraakt. Het gaat natuurlijk toch vooral om het gebaar. “Fijn dat je de moeite neemt om me te verrassen met een boeket” en een zoen. Dat telt! Maar als je misschien nog hoger wilt scoren of nog subtieler te werk wilt gaan, zou je je weer eens kunnen verdiepen in de taal van de bloemen. De Japanse bloemen die we hier bespreken, heeft de Nederlandse bloemist ook allemaal op voorraad!

Bloementaal is bovendien niet ingewikkeld: je weet meer dan je denkt. Toen ze nog niet door de mot aangevreten waren, beschermde een met Palm-Pasen gezegende buxustak menig huis en ingezetenen tegen onweer en onheil. Een dagverse anjer in het knoopsgat associëert iedereen natuurlijk met Prins … Een witte aronskelk leggen we op een … En natuurlijk de roos tussen de tanden… zeg het met bloemen!

Print Friendly, PDF & Email

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *