Wie in Japan een tempelcomplex betreedt, hoort mogelijk monniken of priesters teksten reciteren. Grote kans dat het hier om de Hartsoetra gaat, een van de meest gebruikte recitatieven in het Boeddhisme. Wie de tempel overslaan moet, kan deze soetra ook thuis beluisteren, zelfs in een verrassend eigentijds jasje.  

Toen we het nog niet op konden schrijven, toen we het nog niet konden opzoeken in een boek of op het internet en toen we het nog niet konden vragen aan de AI-bots die alles wat ooit opgeschreven werd doorzoeken, moesten we het gewoon onthouden. Een verjaardag, een afspraak, een belangrijke gebeurtenis. Die eerste deden we zelf, maar gebeurtenissen en met name levenslessen van betekenis lieten we over aan de geestelijkheid. Wij zorgden voor hun dagelijks brood, zodat monniken en nonnen de tijd konden nemen om verhalen vorm te geven, uit het hoofd te leren en door te geven. Dat uit het hoofd leren werd gedaan door de teksten eindeloos opnieuw hardop uit te spreken. Reciteren.

Reciteren

Bij voorkeur met meerderen zodat ervarenen de tekst konden leren aan junioren om continuïteit te waarborgen. Teksten werden op schrift gesteld toen dat eenmaal mogelijk was, maar het reciteren bleef. Geen betere manier dan dat om luisterenden de diepe betekenis van woorden over te brengen. Papier is maar papier.
Vanuit onze kerk ontstonden gebeden als het Onze Vader en het Weesgegroet. Korte bondige en vastgelegde teksten die het wezen van geloof samenvatten. Wie ze uitspreken gaat doet dat onmiddellijk en zonder hakkelen, wie ze opschrijven moet, heeft daar toch meer moeite mee. De orale traditie is inderdaad sterk. Het auditief geheugen springt als vanzelf bij en met meerderen tegelijk, valt een even vergeten strofe niet op. “Go with the Flow”.
Langere teksten die we tijdens de Lezingen in de mis voorgedragen horen, kunnen we niet gemakkelijk een-op-een reproduceren. Wel nemen we waar dat de teksten vastliggen, gestileerd en altijd hetzelfde zijn, resultaat van eeuwenlang schaven en aanscherpen. Dat geeft rust, herkenning en stelt ons in staat om de geboden tekst als metafoor om te zetten naar de wereld om ons heen en het eigen dagelijks leven.   

Waar in het westen de Evangeliën de bron zijn voor de Lezing en de Preek, werden in het Boeddhisme de uitspraken van de Boeddha als uitgangspunt genomen. Er ontstonden goed te onthouden kernachtige gebeden als mantra’s (Om Mani Padme Hum), maar ook langere teksten werden doorgegeven. We spreken dan van soetra’s. De term sutta of soetra is mogelijk afgeleid van het Sanskrietwoord sūkta (su + ukta), wat ‘welbespraakt’ betekent. Boeddhistische soetra’s zijn dan ook – net zoals die van haar oorsprong in het Hindoeïsme – recitatieven die ‘welbespraakte’ wijsheid overbrengen.

De Hartsoetra

De Hartsoetra is vermoedelijk de meest gebruikte en gereciteerde tekst in het Mahāyāna-boeddhisme dat in Tibet en Oost-Azië leidend is. In het Sanskriet betekent de titel Prajñāpāramitāhṛdaya “Het Hart van de Volmaaktheid van Wijsheid”.
In deze soetra is niet de Boeddha zelf aan het woord, maar zijn leerling Bodhisattva Avalokiteśvara, Chenrezig in het Tibetaans en in Japan geëerd als Kannon. Een Bodhisattva is een Boedha-to-be, die besluit om op deze wereld te blijven om anderen te helpen. Hij/zij (In India en Tibet een man, in Japan heeft Kannon een vrouwelijke gedaante) richt zich tot Sariputra, ook een medeleerling van Boeddha, en legt de fundamentele leegte (śūnyatā) van vijf verschijnselen uit: vorm, gevoel, wilsuitingen, perceptie en geest. Avalokiteśvara/ Kannon stelt: “Vorm is Leegte. Leegte is Vorm”, en verklaart dat de andere verschijnselen ook ontstaan vanuit afhankelijkheid. Het kloppend hart van het Boeddhisme wordt in deze soetra vormgegeven.

Zware kost, die je dus beter niet kunt lezen maar liever geruststellender horen. Voor Zenboeddhisten is dit een kolfje naar hun hand. Andere Japanse stromingen, als Nichiren en Shin-boeddhisten (de stroming van het Pure Land) gebruiken de Hartsoetra niet. Nichiren hanteert de Lotussoetra en de Purelandvolgers mediteren bij de drie soetra’s van het Zuivere Land. Maar of het nu de Hartsoetra is, de Lotussoetra of een van de andere, wij verstaan ze niet. Wél luisteren we en komen we tot rust. We beseffen dat ze eeuwenlang zijn uitgesproken en bewaard om – net als in het westen – bij te dragen aan een doorwrocht en betekenisvol stelsel van normen en waarden, richtsnoeren voor harmonieus en sociaal samenleven, het goede te doen en dat wat je doet, goed te doen.  Wees anderen niet tot last, Heb uw naaste lief, Ge zult niet doden. Een groeiend aantal politieke partijen en toenemend aantal wereldleiders komt dus niet in de tempel in Japan en ook niet thuis in de kerk.

Het luisteren naar de Hartsoetra hoeft niet perse in het tempelcomplex. In heel Oost-Azië zijn al een poos initiatieven ontstaan om deze soetra en andere aan te bieden op CD, streamingdiensten voor muziek en op YouTube. De in Nepal wonende Tibetaanse non Ani Choying Drolma is wellicht het meest bekende voorbeeld van recitatieve mantra’s en teksten ondersteund door muziek of soundscapes. Haar werk biedt rust, nodigt uit tot meditatie en reflectie. Het is – voor jachtige en haastige mensen – wellicht soms nét wat te lang. Misschien zijn we alweer toe aan een andere eigentijdsere vorm van reciteren.

Een Japanse Hartsoetra

Een Japanse tegenhanger is Kanho Yakushiji, Shingon-priester van de Yakushi-ji tempel in Nara én ook muzikant, die de Japanse vertaling van de Hartsoetra reciteert, ondersteund door tal van eigen instrumentale composities. Tijdens de Corona-pandemie bood Yakushiji met zijn vertolking van de Hartsoetra steun en toeverlaat. Zijn sonore stemgeluid wordt ondersteund door een verrassend aangename melodieuze begeleiding. Er wordt onder aan het beeld ook een ondertiteling aangeboden. Interessant voor wie Japans leert, maar teveel van het goede. Al eerder werd betoogd dat het bij een soetra niet om lezen, maar om puur luisteren mag gaan.

Een beatbox voor het hart

En het kan nog eigentijdser: In Japan worden we weggeblazen door Yogetsu Akasaka, een in Tokyo wonende beatboxer, hang- of handpanspeler, live-loopartiest én zenboeddhistische priester. Als zoon van een tempel-abt kreeg hij de soetra met de paplepel ingegoten en ook hij slaat met zijn werk een brug tussen deze belangrijke eeuwenoude boodschap en moderne soundscapes. Zijn “Heart Sutra Beatbox Remix” ging viraal op YouTube en bereikte miljoenen kijkers wereldwijd. Hij zet een ferme beatbox in, laat de hang ‘klanken’ als basis voor zijn bassende recitatief. Erg goed om naar te luisteren, beter nog om naar te kijken, maar vooral best om naar te handelen.  

Aanbevolen

Zie ook de NHK-documentaire: The Heart of the Sutra Remixed: Akasaka Yogetsu / Meditation Music Artist, Zen Buddhist Priest. Deze aflevering van de serie Direct Talk gaat in op zijn combinatie van beatboxen en boeddhistische mantra’s en soetra’s. Hij spreekt over de filosofie van Zen en de toepassing ervan voor het leven in het hier en nu.

De Hartsoetra vertaald naar het Nederlands door Hans van den Bogaert. Het Maitreya Instituut biedt op haar website een Nederlandse vertaling aan van de Hartsoetra. Voor een warm hart en heldere geest.